दाङ जिल्ला नेपालको राजनीतिक दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील र निर्णायक क्षेत्र मानिन्छ। विशेषगरी दाङ निर्वाचन क्षेत्र नं. २ (दाङ–२) मा मतदाताको संरचना बहुआयामिक छ, जहाँ ऐतिहासिक शक्ति संरचना, बसाइँसराइको प्रभाव, जातीय पहिचान, आर्थिक वर्ग र सामाजिक चेतनाले मतदान व्यवहार निर्धारण गर्छ। यस क्षेत्रमा मुख्य रूपमा तीन प्रकारका मत समूह देखिन्छन्—जमिनदार मत, माइग्रेट मत र थारु मत। यी तीनै मत समूहको सामाजिक आधार, राजनीतिक चेतना र प्रभाव क्षेत्र फरक–फरक भए पनि समग्र चुनावी परिणाटममा सबैको योगदान निर्णायक रहन्छ।
१) जमिनदार मत : सीमित तर,संगठित शक्ति
दाङमा जमिनदार मत सीमित व्यक्ति र परिवारमा केन्द्रित देखिन्छ। शान्तिनगर क्षेत्रमा गिरी,आचार्य, बिजौरीमा मजगैयाँ, न्यौपाने,गौतम,घिमिरे,रेग्मी थरको प्रभाव उल्लेखनीय छ। यो समूह संख्या दृष्टिले सानो भए पनि सामाजिक प्रभाव, आर्थिक हैसियत र परम्परागत शक्ति संरचनाका कारण संगठित र प्रभावशाली छ। दाङमा शैक्षिक,स्वास्थ्य र भौतिक निर्माणमा सहित समग्र दाङको विकाशमा पनि यही समुदायको प्रमुख भुमिका रह्यो ।
जमिनदार मत मुख्यतः नातावाद, पारिवारिक सञ्जाल, सामाजिक प्रतिष्ठा र स्थानीय सत्ता केन्द्रित सम्बन्धबाट निर्देशित हुन्छ। गाउँ–समाजमा उनीहरूको ऐतिहासिक प्रभुत्व रहेकाले स्थानीय निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव जमाउने क्षमता अझै कायम छ। विद्यालय, सहकारी, मन्दिर, सामाजिक समिति तथा स्थानीय राजनीतिक संगठनमा उनीहरूको पहुँच बलियो देखिन्छ। यही कारणले यो मत दीर्घकालीन रूपमा स्थिर र अनुमान गर्न सकिने खालको हुन्छ।
तर समयसँगै सामाजिक चेतना बढ्दै जाँदा जमिनदार मतको प्रभाव क्षेत्र संकुचित हुँदै गएको पनि देखिन्छ। युवा पुस्ता परम्परागत प्रभुत्वभन्दा व्यक्तिगत सोच, रोजगारी, शिक्षा र अवसरका आधारमा निर्णय गर्न थालेका छन्। यद्यपि अझै पनि स्थानीय तहको चुनाव तथा प्रभाव जमाउने रणनीतिमा जमिनदार समूहको भूमिका उपेक्षा गर्न मिल्दैन।
२) माइग्रेट मत : विविध र परिवर्तनशील मतदाता
माइग्रेट मत रोल्पा, रुकुम, प्युठान, सल्यानलगायत पहाडी क्षेत्रबाट बसाइँसराइ गरी आएका समुदायको प्रतिनिधित्व गर्छ। रोजगारी, खेतीयोग्य जमिन, शिक्षा र सेवा सुविधाको खोजीमा यी समुदाय दाङ झरेका हुन्। यो मत समूह भूगोल, जातीय संरचना, आर्थिक अवस्था र राजनीतिक सोचका हिसाबले अत्यन्त विविध छ।
माइग्रेट मत विकेन्द्रीकृत प्रकृतिको हुन्छ। कुनै एक नेतृत्व, जाति वा वर्गले यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्दैन। यही कारणले यसको राजनीतिक प्राथमिकता समय, परिस्थिति र उम्मेदवारको व्यवहार अनुसार परिवर्तनशील रहन्छ। विकास, रोजगारी, सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र स्थानीय प्रशासनको सहजताले यो मतलाई आकर्षित गर्छ।
यस समूहको ठूलो हिस्सा ऐतिहासिक रूपमा जमिनदार संरचनाबाट हेपिएको, श्रमशोषणमा परेको र अवसरबाट वञ्चित समुदाय हो। उनीहरूमा वर्गीय चेतना क्रमशः विकास हुँदै गएको छ। राजनीतिक दलहरूले यथार्थपरक योजना, स्थानीय विकास र समावेशी नीति प्रस्तुत गर्न सकेमा यो मत सजिलै आकर्षित हुन सक्छ।
तर माइग्रेट मतमा एकरूपता नहुनु नै यसको कमजोरी पनि हो। सामूहिक रूपमा संगठित आवाज कमजोर हुँदा यसको राजनीतिक प्रभाव कहिलेकाहीँ छरिएको देखिन्छ।
३) थारु मत निर्णायक !
थारु समुदाय दाङको ऐतिहासिक र मूल निवासी समुदाय हो। लामो समयसम्म जमिनदार शोषण, कमैया प्रथा र सामाजिक विभेदको पीडा भोगेको यस समुदायमा अहिले सामूहिक चेतना र पहिचानको भावना बलियो हुँदै गएको छ। थारु मत संख्या दृष्टिले ठूलो मात्र होइन, संगठित र केन्द्रीकृत पनि छ।
थारु मतको प्रमुख विशेषता भनेको सामूहिक निर्णय क्षमता हो। समुदायभित्र नेतृत्व, सामाजिक संगठन र सांस्कृतिक एकता बलियो भएकाले चुनावी बेला एउटै धारमा मत जान सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ। अधिकार, पहिचान, सम्मान, समान अवसर र ऐतिहासिक अन्यायको सुधार थारु मतको मुख्य एजेन्डा बनेका छन्।
थारु मतले चुनावी परिणाम बदल्न सक्ने क्षमता राख्छ। कुनै उम्मेदवार वा दलले थारु समुदायको विश्वास जित्न सकेमा दाङ २ मा विजय हासिल गर्ने सम्भावना अत्यधिक बढ्छ। यही कारणले राजनीतिक दलहरू चुनावी अभियानमा थारु मतलाई केन्द्रमा राखेर रणनीति बनाउने गर्छन्।
४) शोषणको साझा इतिहास : माइग्रेट र थारु मत
समग्र दाङको अध्ययन गर्दा माइग्रेट मतदाता र थारु मतदाता दुवै ऐतिहासिक रूपमा कुनै न कुनै रूपमा जमिनदार संरचनाबाट हेपिएका, शोषित र सामाजिक रूपमा थिचिएका वर्ग हुन्। थारु समुदायले जमिन गुमाएको पीडा भोगेको छ भने माइग्रेट समुदायले श्रम, सस्तो मजदुरी र अवसर अभावको पीडा झेलेको छ।
यी दुवै समूहमा वर्गीय चेतना क्रमशः विकसित हुँदै गएको छ। शिक्षा, सञ्चार, सामाजिक सञ्जाल र राजनीतिक बहसले उनीहरूलाई अधिकारप्रति सचेत बनाएको छ। यही चेतनाले परम्परागत शक्ति संरचनालाई चुनौती दिन थालेको देखिन्छ।
५) चुनावी निष्कर्ष:
थारु मत नै निर्णायक आधार
दाङ २ को निर्वाचनमा विजय हासिल गर्न थारु मतको समर्थन निर्णायक आधार हुने स्पष्ट देखिन्छ। जमिनदार मत संगठित भए पनि संख्या सीमित छ। माइग्रेट मत ठूलो भए पनि विविध र विभाजित छ। तर थारु मत संख्या, संगठन र सामूहिक चेतनाको हिसाबले शक्तिशाली छ।
यदि कुनै उम्मेदवारले थारु समुदायका वास्तविक मुद्दा—भूमि अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पहिचान, सम्मान र समावेशी विकासलाई विश्वसनीय रूपमा सम्बोधन गर्न सक्छ भने उसले स्पष्ट चुनावी लाभ पाउनेछ। साथै माइग्रेट मतसँग सहकार्य र विश्वास निर्माण गर्न सकेमा विजय अझ सुनिश्चित हुन्छ।
अन्ततः दाङ २ को राजनीति वर्गीय चेतना, सामाजिक न्याय र पहिचानको संघर्षसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। परम्परागत जमिनदार शक्ति कमजोर हुँदै जाँदा नयाँ सामाजिक शक्तिहरू विशेषगरी थारु र माइग्रेट समुदाय राजनीतिक निर्णायक भूमिकामा उभिँदै गएका छन्। यही सामाजिक रूपान्तरणले दाङ २ को भविष्यको राजनीति निर्धारण गर्नेछ।
